برپایی سیزدهمین نشست سینماسلامت در سالن استاد ناصری
سینمای اورژانسی با نسخه‌ی رهایی / تمرکز «روباه و ماه صورتی» بر وجوه انسانی است
فیلم مستند سینمایی «روباه و ماه صورتی» اثر مهرداد اسکویی و ثریا اخلاقی سیزدهمین برنامه‌ی «سینماسلامت» عصر یکشنبه ۱۲ مهر ۱۴۰۵ در سالن استاد ناصری خانه‌ی هنرمندان ایران به نمایش درآمد و نشست نقد و بررسی آن با حضور رضا درستکار (منتقد و مدیر جلسات سینماسلامت)، دکتر علیرضا زالی (کارشناس) و سیاوش جمالی (تهیه‌کننده فیلم) برگزار شد.
سیاوش جمالی، تهیه‌کننده مستند «روباه و ماه صورتی» به کارگردانی مشترک مهرداد اسکویی و ثریا اخلاقی، در تشریح وضعیت فعلی این فیلم‌ساز جوان در آلمان گفت: ثریا اخلاقی که اکنون بیش از دو سال است در آلمان اقامت دارد و ضمن دریافت پاسپورت پناهندگی به یادگیری زبان و پیگیری فعالیت‌های هنری‌اش مشغول است، در یک سال گذشته با همراهی این مستند در جشنواره‌های معتبر جهانی حضور پررنگی داشته و بازخوردهای بسیار مثبتی را در سطح بین‌المللی دریافت کرده است.
جمالی با اشاره به موفقیت این فیلم در جشنواره آمستردام که سال گذشته جایزه بهترین فیلم را برای این گروه به ارمغان آورد، درباره توانمندی هنری اخلاقی افزود: این نکته برای ما بسیار درخور توجه است که پوستر رسمی امسال همان جشنواره، که در شهرِ بزرگ‌ترین نقاشان جهان برگزار می‌شود، به دستان توانای ثریا اخلاقیِ ۲۳-۲۴ ساله طراحی شده است؛ رویدادی که نشان‌دهنده جایگاه هنری و رشد قابل‌توجه این کارگردان در فضای حرفه‌ای بین‌المللی است.
علیرضا زالی، جراح مغز و اعصاب و کارشناس حوزه سلامت، در تحلیل مستند «روباه و ماه صورتی»، شکستن الگوهای سنتی در فرآیند تولید فیلم را یکی از ویژگی‌های برجسته این اثر دانست و با اشاره به حضور چندوجهی اخلاقی گفت: ما در این فیلم با یک المان انسانی چندوجهی روبه‌رو هستیم که مرزهای معمول را جابه‌جا کرده است؛ اخلاقی نه‌تنها در مقام کارگردان، بلکه در جایگاه دستیار کارگردان، فیلم‌بردار و سوژه اصلی حضور دارد و این نقش‌های هیبریدی که در هم تنیده‌اند، استقلال عملکردی او را برای مخاطب ترسیم می‌کنند.
زالی در ادامه با تمرکز بر مؤلفه‌های زیباشناختی و فلسفی اثر، به تلفیق چیره‌دستانه‌ی واقعیت با انیمیشن اشاره کرد و افزود: فیلم با وفاداری به واقع‌گرایی، از انیمیشن به مثابه‌ی ابزاری برای بیان دیدگاه‌های سوررئالیستی بهره می‌برد که فراتر از تزئینات بصری است. این آواتارها و موتیف‌ها، در واقع پل ارتباطی میان ناخودآگاه و خودآگاه هستند و تجلیات روحی و جهان‌بینی درونی ثریا را به تصویر می‌کشند که یادآور رویکردهای روان‌شناختی فرویدی در هنر است.
این کارشناس همچنین با بررسی تکنیک‌های فیلم‌برداری اثر، استفاده از دوربین موبایل را حرکتی جسورانه و هم‌راستا با جریان‌های مدرن سینمایی خواند و گفت: بهره‌گیری از موبایل در ثبت تصاویر، دیگر نه یک محدودیت فنی، بلکه یک مومنتوم خلاقانه است که بسیاری از فیلم‌سازان بزرگ جهان برای به تصویر کشیدن هیجانات درونی و لحظات بحرانی از آن بهره می‌برند؛ رویکردی که در این مستند نیز به خوبی توانسته است فرازهای دراماتیک زندگی سوژه را با خلوص و جسارت به مخاطب منتقل کند.
علیرضا زالی در تکمیل بحث خود درباره پیشینه سینمای موبایلی در جهان، با اشاره به نمونه‌های شاخص سینمای روز دنیا که در فضاهای محدود یا با ضرورت‌های تولیدیِ خاص ضبط شده‌اند، افزود: امروزه در سینمای جهان، استفاده از ابزارهای قابل‌حس و در دسترسی چون موبایل برای ثبت سکانس‌های دشوار در فضاهای شهری متراکم یا بازارهای محلی به یک ضرورت خلاقانه تبدیل شده است؛ روشی که در آن امکان فیلم‌برداری متعارف وجود ندارد و کپچر تصاویر باید کاملاً به واقعیت نزدیک باشد.
این کارشناس سینما در پایان با تمجید از شیوه تولید مستند «روباه و ماه صورتی» گفت: این اثر حاصل یک همکاری از راه دور است که در آن کارگردان دور از میدان بوده، اما بخش عمده‌ای از سکانس‌ها با دوربین موبایل ثبت شده است؛ رویکردی جسورانه که توانسته است زیبایی‌شناسی خاص و اصیلی به ساختار فیلم ببخشد.
رضا درستکار، منتقد و کارشناس سینما، با اشاره به خطرات نزدیک‌شدن به مضامین پربسامد و تکراری در سینمای مستند، انتخاب این سوژه از سوی مهرداد اسکویی را یک ریسک بزرگ دانست و گفت: مسئله مهاجران افغانستانی به سوژه‌ای به‌شدت دست‌مالی‌شده و وابسته به موج‌ها و مدهای مقطعیِ رسانه‌ای و فستیوال‌های جهانی بدل شده است؛ مدهایی که روزی بر افغانستان، روزی بر کردها و روزی دیگر بر مسائلی چون فلسطین و غزه تمرکز می‌کنند. از همین رو، ورود مستندسازی باسابقه چون مهرداد اسکویی به چنین موضوعی خطرات فراوانی داشت، اما کشف چهره‌ای چون ثریا اخلاقی نیمی از مسیر موفقیت اثر را هموار کرد.
درستکار در ادامه با برشمردن ویژگی‌های هنری و توانمندی سوژه فیلم در خلق جهان بصری اثر، افزود: ثریا هنرمندی است که اصول ترکیب‌بندی و قاب‌بندی را می‌شناسد، قریحه بالایی در فاصله‌گذاری و اغراق در عناصر بصری از طریق نقاشی‌هایش دارد و به‌خوبی می‌داند چگونه از راه دور نسبت خود را با دوربین و مخاطب تنظیم کند. مهرداد اسکویی با عبور از رویکرد اگزوتیک و کلیشه‌ای به موضوع مهاجرت، به جنبه‌های اصیل انسانی و توانایی فردی در بازسازی زیست و جهان پیرامون خود دست یافته است.
در ادامه این نشست دکتر زالی، با تحلیل ابعاد گوناگون شخصیت هنری ثریا اخلاقی و تنوع مهارت‌های ذاتی او از رقص سنتی افغانستانی تا نوازندگی خودآموخته گیتار و نواهای آوازی، این ویژگی‌ها را نشانه بلوغ و تکوین شخصیتی سوژه دانست و با اشاره به کارکرد استعاری حضور روباه در فیلم گفت: روباه در این اثر صرفا یک عنصر انیمیشنی نیست، بلکه از نخستین نماها به عنوان همراهی وفادار در کنار ثریا قرار می‌گیرد؛ حیوانی آستانه‌ای که میان زیست وحشی و اهلی، تاریکی و روشنایی، و ثبات و دگرگونی در نوسان است و به دلیل نداشتن قلمرو ثابت ، تمثیلی از بی‌وطنی، سیالیت و تلاش خستگی‌ناپذیر برای بقا محسوب می‌شود.
او در بررسی تبارشناسی کهن‌الگوی روباه در ادبیات و فرهنگ ایرانی افزود: تلقی از روباه در طول تاریخ دچار دگردیسی‌های شگرفی شده است؛ در دوره کیانی تصویری فرخنده و حتی دارای بال داشت، تا قرن پنجم و ششم هجری نماد فریب و مکر قلمداد می‌شد، اما با ورود عرفان و تصوف به ادبیات فارسی، چهره‌ای تازه یافت و به کهن‌الگوی مرشد، منجی، نماد وفاداری، ایثار، محبت مادری و مراقبت بدل شد؛ از همین رو، روباه در این فیلم هسته تمثیلی اثر را در پیوند با ماه صورتی کامل می‌کند و به استعاره‌ای درخشان از دگرپیکری، مقاومت و استمرار زیست انسانی در موقعیت‌های دشوار بدل می‌شود.
سیاوش جمالی، تهیه‌کننده مشترک «روباه و ماه صورتی»، با اشاره به روند طولانی و دقیق تولید این اثر که در طول ۱۳۰ جلسه فیلم‌برداری و تدوین شکل گرفت، از تکامل‌چشمگیر ثریا اخلاقی به عنوان یک هنرمند چندوجهی سخن گفت و تأکید کرد که تماشای مسیر رشد اخلاقی از یک نقاش و مجسمه‌ساز به یک کارگردان توانمند، گواهی بر قدرت «هنر» به عنوان ابزاری برای توانمندسازی فرد در شرایط سخت است.
جمالی در بخش دیگری از تحلیل خود، با نقدِ گفتمان رایج در جوامع اروپایی پیرامون پدیده مهاجرت، بر ضرورت بازخوانی این نگاهِ تقلیل‌گرایانه تأکید کرد و گفت: اروپا با نگاهی سیاسی و سخت‌گیرانه، برچسب مهاجر غیرقانونی را بر این افراد می‌زند؛ نگاهی که سبب می‌شود این انسان‌ها به حاشیه رانده شوند و هیچ‌کس با آن‌ها وارد گفتگو نشود، در حالی که این افراد در مواجهه با فشارهای بیرونی، در حالِ طی کردنِ مسیری دشوار برای بقا و ابرازِ وجود هستند.
او بیان کرد: هدف این فیلم، گذار از این برچسب‌های سیاسی و تمرکز بر وجوه انسانی‌ای است که در پس هیاهوی اخبار مهاجرت و نگاه‌های کلیشه‌ای، نادیده گرفته می‌شود.
درستکار، با تحسین‌ظرافت کارگردانی مهرداد اسکویی در تعیین فاصله و زاویه نگاه در این مستند گفت: این اثر با پرهیز از تحلیل‌های روباز و کلیشه‌ای، به لایه‌های عمیق زیست انسانی سوژه نفوذ کرده و با حفظ حریم او، از تبدیل‌شدن رنج‌های شخصی به ابژه‌هایی برای قضاوت عمومی جلوگیری کرده است. درستکار در تحلیل چگونگی مواجهه با مضامین خشونت در فیلم گفت: اسکویی با رویکردی هنرمندانه، خشونت عریان را پنهان کرده و صرفاً بر بازتاب و واکنش ثریا در برابر این وضعیت تمرکز کرده است؛ این یکی از نقاط قوت روایت‌گری در سینمای مستند است که بدون اتهام‌زنی مستقیم، مخاطب را با عمق بحران درونی سوژه درگیر می‌کند.
این منتقد با اشاره به روایتی از هوشنگ گلشیری درباره شخصیت «شازده احتجاب»، تمثیلی از گریبان‌گیر بودن محدودیت‌ها برای همه‌ی انسان‌ها ارائه داد و گفت: گرفتاری‌ها و زنجیرهای سنت و بن‌بست‌های دنیای مدرن، نه یک مسئله جغرافیایی یا فردی، بلکه تجربه‌ای جمعی است.
او در بخش‌بخش پایانی این نشست ضمن تحلیل جایگاه فیلم در سینما و جامعه امروز افزود: این فیلم نشان می‌دهد که گریبان این گرفتاری‌ها در دست همه‌ی ماست و تفاوتی ندارد ثریا کجاست.
مهسا بهادری-اتاق خبر خانه‌ی هنرمندان ایران
دیدگاه خود را بنویسید